Shadow AI op de werkvloer: de les uit het Nieuwsuur-item
Afgelopen zondag besteedde Nieuwsuur aandacht aan de risico's van AI op de werkvloer. Wij keken met meer dan gemiddelde interesse, want het item legt in een paar minuten precies het spanningsveld bloot waar vrijwel iedere organisatie nu middenin zit. Aan de ene kant medewerkers die ontdekken hoeveel sneller hun werk gaat met AI. Aan de andere kant organisaties die nauwelijks zicht hebben op wat er allemaal in die modellen verdwijnt. En daartussenin de vraag: wat doe je daar als werkgever mee?
Het beste wat je kunt doen, is wel íets faciliteren.
– Ethisch hacker in de uitzending van Nieuwsuur
Meer dan duizend documenten in één maand
Het item draait om wat inmiddels "shadow AI" heet: AI-gebruik door medewerkers buiten het zicht van de organisatie. De ethisch hacker die in het item aan het woord komt, en wiens cybersecuritybedrijf veel voor de Rijksoverheid werkt, ziet het grootste risico niet bij kwaadwillenden, maar bij medewerkers die juist graag met AI willen werken en alleen niet weten hoe dat veilig moet. Zonder duidelijke afspraken gaan mensen zelf aan de slag, en gooien ze data in ChatGPT zonder zich te realiseren dat daar persoons- of bedrijfsgegevens in zitten.
Hoe concreet dat wordt, liet het voorbeeld van de gemeente Eindhoven zien. Uit een steekproef bleek vorig jaar dat medewerkers in één maand tijd meer dan duizend documenten met persoonsgegevens naar externe AI-tools hadden geüpload. Een AI-onderzoeker van de Hogeschool Utrecht somt in het item op wat erin zat: BSN-nummers, Wmo-gegevens, informatie over verslavingsgevoeligheid, financieel gevoelige data. Een datalek dus, dat de gemeente keurig heeft gemeld bij de Autoriteit Persoonsgegevens. Vervolgens blokkeerde Eindhoven alle openbare AI-modellen voor medewerkers.
En het blijft niet bij de overheid. Het item noemt ook Amazon, dat het AI-gebruik onder werknemers aan banden moest leggen nadat interne documentatie letterlijk terug te vinden was in ChatGPT. Data die je in een AI-model stopt, kan worden gebruikt om dat model te trainen. En wat in het model zit, kan er aan de voorkant ook weer uitkomen.
Het verzoek aan OpenAI
Eén detail uit het item verdient meer aandacht dan het kreeg. De gemeente Eindhoven heeft OpenAI verzocht de gelekte gegevens te verwijderen. Voor zover bekend is van OpenAI nooit bevestiging gekomen dat dit ook is gebeurd.
Laten we daar realistisch over zijn. De verwachting dat een techreus uit Silicon Valley zijn datacenters en getrainde modellen aanpast op verzoek van een Nederlandse gemeente is, hoe begrijpelijk het verzoek ook is, niet erg waarschijnlijk. Data die eenmaal in een trainingsronde is meegenomen, haal je er bovendien technisch niet zomaar weer uit. De enige plek waar je dit probleem echt kunt oplossen, is vóórdat iemand op verzenden drukt. Die verantwoordelijkheid ligt bij de organisatie zelf, niet bij de hoop dat het later nog goedkomt.
Verbieden voelt veilig, maar lost niets op
De reflex na zo'n incident is voorspelbaar: alles dichtzetten. Eindhoven deed dat ook, en als noodmaatregel na een datalek is dat goed te begrijpen. Maar als structureel beleid schiet het tekort, en dat is precies het punt dat de deskundigen in het item maken. Eén van hen zegt het onomwonden: je kop in het zand steken creëert op de lange termijn alleen maar meer problemen.
Want medewerkers zijn niet voor niets met AI begonnen. Ze hebben ontdekt dat een verwijsbrief, een dossiersamenvatting of een uitgewerkt interview ineens een kwestie van minuten is in plaats van uren. Ze zien bovendien hoe andere organisaties er hun voordeel mee doen. Wie dan simpelweg de deur dichtgooit, krijgt één van twee uitkomsten. Of medewerkers gaan in de marge gewoon door, op privé-accounts en eigen telefoons, en dan heb je het shadow AI probleem in zijn puurste vorm: al het risico, nul zicht. Of iedereen houdt zich netjes aan het verbod, en dan kijk je toe hoe de efficiencywinst die je concurrenten wél pakken aan jouw organisatie voorbijgaat. Geen van beide is een aantrekkelijke uitkomst.
Iets faciliteren, en weten wat je doet
Het advies waar het item mee eindigt is daarom zo verstandig: faciliteer in elk geval iets. Geef medewerkers een route die wél mag, zodat je kunt zien wat er gebeurt, kunt sturen op veilig gebruik en kunt leren waar de behoefte zit. Dat is geen capitulatie voor de hype, het is de enige manier om grip te houden.
Maar faciliteren alleen is het halve werk. De medewerkers in Eindhoven hadden geen kwade bedoelingen; ze wisten waarschijnlijk simpelweg niet dat een Wmo-dossier in ChatGPT plakken een datalek oplevert. Wie veilige tools aanbiedt zonder medewerkers te leren wat wel en niet kan, en vooral waarom, verschuift het probleem alleen maar. Dit is precies waar AI-geletterdheid over gaat.
Het hele item is de kijktijd meer dan waard. Het volledige artikel van Nieuwsuur lees je bij de NOS.
De AI Geletterdheid Toolkit is een praktische oplossing waarmee organisaties hun medewerkers stap voor stap AI-geletterd maken. In korte, terugkerende themasessies ontdekken teams niet alleen de risico’s en regels rond AI, maar juist ook de kansen voor hun eigen werk. Zo maak je AI bespreekbaar, verantwoord én concreet.
